Free Expression Proverbs آزاد استعمال روپ تي مشتمل پھاڪا

Free Expression Proverbs آزاد استعمال روپ تي مشتمل پھاڪا

This article is authored by Engr. Abdul Wahab sahito and it comprises of the Sindhi Proverbs and Sayings of free expression. It was first published in monthly Keenjhar of Sindhi Sahat Ghar Hyderabad.

“پھاڪا، انسان ذات جي ڏاهپ ۽ ظرافت جا عجيب اظھار آهن. جن ذريعي هر گروه پنھنجي ملڪ ۽ ماحول، پنھنجي سماجي ۽ فطري لاڙن ۽ ٻوليءَ جي وسعت، لفظي سٽاءَ ۽ معنوي نزاڪت مطابق، صدين جا تجربا نروار ڪري ٿو. پھاڪا، ٻوليءَ ۾ انساني جيوت جي آتم ڪھاڻي آهن. اهي قومن جي زباني يعني اڻ لکيل تاريخ آهن. ڪنهن به قوم جي سچي سماجي تاريخ يعني علمي، ادبي، ثقافتي، نفسياتي اوسر، ڪمال ۽ زوال، حرفت ۽ هنر، رنج ۽ راحت، رسم ۽ رواج، مجلسي رنگ ۽ ڍنگ، انساني سڀاءَ ۽ رويا معلوم ڪرڻ لاءِ، ان قوم جي لوڪ ادب جو سائنسي اڀياس وڏي مدد ڏئي ٿو. لوڪ ادب جي اهم صنف، پھاڪا وري اهڙي اڀياس لاءِ جيڪو مواد مھيا ڪن ٿا، اهو معاشري جون سچائيون اهڙي ته چٽائيءَ سان پيش ڪري ٿو جو مستند تاريخ معلوم ڪرڻ لاءِ بنياد ملي پوي ٿو.”
ڊاڪٽر محمد قاسم ٻگهيو صاحب، ٻئي هنڌ لکي ٿو ته؛ ”اها ڳالهه روشن سج وانگر چٽي ۽ سگهاري آهي ته اهو سمورو علمي ڪم، ٻوليءَ ۽ ان جي لوڪ ادب جي خزاني ۾ واڌاري کان علاوه، سماجي اوسر ۽ ٿيندڙ تبديلين کي سمجهڻ ۾ وڏو مددگار ثابت ٿي سگهي ٿو. اڳ جا جمع ڪيل پھاڪا، هڪ خاص سماج ۾ اسريل هئا. اڄ جڏهن ٻوليءَ کي اهو ساڳيو سماج ميسر نه آهي ته ڪيترائي اڳ جا پھاڪا، پنھنجي اصل سمجهاڻي ۽ مفھوم، وڃائي ويٺا آهن. ان جي بدران نئين سماج ۾ نوان پھاڪا اسري رهيا آهن ۽ پراڻا پھاڪا نئين تبديل ٿيندڙ سماج جي گهرجن مطابق تبديل ٿي رهيا آهن.“
مثال طور؛ اڳ ۾ سواري جانورن تي ڪئي ويندي هئي ته ان وقت پھاڪا هيٺئين نموني جا هوندا هئا:

سواري به نر جي، ياري به نر جي. (ساهتي، چوڻي)
جت سچائيءَ تي چڙهي ته، کڙھ تي کير پياري. (ساهتي، پھاڪو)
اٺ جي چاڙهيءَ کي به لعنت ته لاهيءَ کي به لعنت. (ٿري پھاڪو)
اٺ کي لاڻو، گهوڙي کي داڻو، مرد کي ناڻو، محبوب کي ماڻو. (سنڌ، پھاڪو) وغيره.

هاڻي جڏهن سواريءَ لاءِ ريلون ۽ موٽرون ايجاد ٿيون آهن، تڏهن پھاڪا ڪجهه هن ريت وجود ۾ آيا آهن:

گاڏي ڇٽي وئي اٿئي ڇا؟ (ساهتي، چوڻي)
ائين ويٺو آهين، جيئن بيواهي ٽيشڻ تي! (ساهتي، ورجيس)
ڊرائيور ته وَرُ، نه ته ڊرائيور ڪيئن؟ (ساهتي، چوڻي)
سواري ته ڦيٿي جي، چال ته چيتي جي، ڳالهه ته کاڌي پيتي جي. (سنڌ چوڻي)
ڊرائيور جي زندگي عجيب کيل آ، جيل کان بچو ته اڳيان سينٽرل جيل آ. (اردو، چوڻي)
ڊرائيور جي زندگي عجيب چڪر آ، صبح ڪراچي ته شام سکر آ. (اردو، چوڻي)
چلتي ڪا نام گاڙي، کڙي ڪا نام ڇڪڙا. (اردو، چوڻي) وغيره.

ان کان علاوه، ڪڏهن ته جڙيل پھاڪن ۾ به ترميم/ ڦيرڦار ٿيندي رهي ٿي. يعني اهي آزاد-استعمال (Free expression) جي اثر تحت ڦرندا رهن ٿا. جڏهن ته آفتاب ابڙي جو چوڻ آهي: ”1988ع ڌاري محترم سائين ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ هڪ خط لکي، مون کي ڪوٺ ڏني ته سنڌي ادبي بورڊ پاران “لوڪ ادب رٿا” جو ٻائيتاليھون يا ٽيئيتاليھون، پهاڪن بابت ڪتاب جو، اڳين شايع شده مختلف ڪتابن کي ڀيٽي، معياري متن تيار ڪيان. ان لاءِ پاڻ مھرباني ڪري هڪ خاڪو به تيار ڪيائون. جنھن تي اڪتفا به ڪئيسين. پر پوءِ جڏهن معاوضي وغيره جون ڳالھيون نڪتيون ته سائين جن ماٺڙي ڪري ويا. اسان به خاموش ٿي وياسين. خبر ناهي اهو ڪم الائي ڪٿي پھتو.“
پھاڪن جو متن تيار ٿئي، ڇو جو اهي مروج استعمال (Formular usage) تحت ٺھيل آهن. اهڙو خيال ڊاڪٽر مرليڌر به هيٺين طرح پيش ڪيو آهي.
”انسان ٻوليءَ ذريعي جڏهن پنھنجي جذبات ۽ ويچارن جو اظھار ڪري ٿو تڏهن هو گهربل لفظ چونڊي، پنھنجي مرضيءَ مطابق جدا جدا نمونن ۾ انھن کي ڪتب آڻي سگهي ٿو. هن تي فقط اها پابندي آهي ته ٻوليءَ جي وياڪرڻي (گرامر) سرشتي جي ڀڃڪڙي نه ڪري. مثال طور، جيڪڏهن ڪنھن کي ڪو ڪتاب گهرجي ته هو الڳ الڳ جملن ذريعي پنھنجي خواهش ظاهر ڪري ٿو:
مون کي هيءُ ڪتاب کپي.
هيءُ ڪتاب گهرجيم.
هن ڪتاب جي گهڻي ضرورت اٿم.
مان هيءُ ڪتاب خريد ڪندس.
مون کي هيءُ ڪتاب هٿ ڪرڻو آهي. وغيره
مٿين جملن جي بيھڪ چاهي هڪ ٻئي کان بدليل آهي. پر انھن ذريعي جيڪا خواهش ظاهر ڪئي وئي آهي، اها گهڻي قدر هڪجھڙي آهي. ٻوليءَ جي اهڙن جملن کي آزاد استعمال (Free expression) جملا چئجي ٿو. ڇاڪاڻ ته انھن جي ڪتب آڻڻ وقت، ڳالھائيندڙ کي اختيار آهي ته هو پنھنجي مرضيءَ مطابق لفظن جي چونڊ ڪري، انھن کي جدا جدا بيھڪ وارن جملن ۾ ڪتب آڻي سگهي ٿو.
اهڙن آزاد استعمال جملن جي ڀيٽ ۾، ٻوليءَ ۾ ڪيترائي اهڙي قسم جا استعمال آهن، جن جي بيھڪ مقرر ٿي ويئي آهي. ان ٻوليءَ جو هرڪو ماڻھو ڪنھن گهربل مطلب جي ظاهر ڪرڻ لاءِ اهي استعمال بلڪل ساڳئي نموني پيو ڪتب آڻي. اهڙن استعمالن کي مروج استعمال (Formular Usage) چئجي ٿو، ڪجهه مثال ڏسو:

هو هميشه پيو ٻين مان ويڪون ڪڍي. اهو ڪونه ٿو ڏسي ته ٻين کان وڌيڪ پاڻ عيبن سان ڀريو پيو آهي. ”مينھن پنھنجي ڪارنھن ڏسي ڪانه، ڳئونءَ کي چوي ته هل ڙي پڇ ڪاري!“
ٻوڏ ۾ ستايلن جي مدد ڪرڻ جو ويچار ڪيو اٿئي ته پوءِ دير ڇو ٿو ڪرين؟ ”ترت دان، مھا پڃ“.

مٿين مثالن ۾، ڏنگين ۾ استعمال ٿيل جملن کي ٻوليءَ ۾ نرالي اهميت ملي چڪي آهي. اهي ٻوليءَ ۾ اهڙا فارمولا آهن، جيڪي هر ڪو ماڻھو ساڳئي نموني پيو ڪتب آڻي. انھن جي اندروني بيھڪ ۾ تبديلي ڪرڻ جو کيس اختيار ڪونھي. جيڪڏهن ڳالھائيندڙ انھن جي لفظن ۾ ڪابه تبديلي ڪندو ته استعمالن جو گهربل مطلب حاصل نه ٿيندو يا انھيءَ بدليل بيھڪ ۾ اهو استعمال مروج ليکيو نه ويندو.“
جيئن ته پھاڪا/ چوڻيون، نه الھامي ڪتاب جو جز آهن، نه ئي ڪنھن هڪ شاعر جا چيل/ جوڙيل گفتا آهن. تنھنڪري لازمي ناهي ته انھن کي هڪ مخصوص/ مقرر متن يا مروج استعمال روپ هجي. شاهه جو رسالو مختلف ماڻھن ترتيب ڏنو آهي، جنھنڪري مڙني ۾، ڪٺي ڪيل ڪلام جي متن ۾ ٿورو گهڻو فرق آهي. شاهه جي رسالي جو مخصوص متن مقرر ڪرڻ ته ٺيڪ آهي، پر پھاڪن جو نه. ڇو جو اهي ڪنھن هڪ ماڻھوءَ جا ٺاهيل/ جوڙيل نه آهن. ٻگهيو صاحب جو چوڻ آهي ته؛ ”پھاڪا تاريخ جي ٿلھن ڪتابن مان هٿ ڪونه ايندا آهن. ڇو جو انھن جو جنم ڪتابن ۾ نه، پر عوام جي دلين ۾ ٿيندو آهي.“
جيڪا شيءِ عوام جي دل جي هجي، ان کي مرتب به ائين ڪيو وڃي. ان سلسلي ۾ قاسم ٻگهيو صاحب لکي ٿو؛ ”پھاڪا هڪ سيني کان ٻئي سيني تائين ۽ هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين هلندا، موجوده روپ ۾ پھتا آهن. تنھنڪري لفظن ۾ ٿوري ڦير ڦار ضرور آئي هوندي. ٿي سگهي ٿو ته ڪي پڙهندڙ اهو محسوس ڪن ته اهو پھاڪو ايئن نه، هيئن هئڻ گهرجي.
مثال طور:
ماريو نه مري ٿو، نه منجو ڇڏي ٿو.
ڪنھن وري اهو پھاڪو هيئن ٻڌو هجي ته؛
مئو نه ٿو مري، نه ڪو ٿو منجو ڇڏي.
انھن ٻنھي پھاڪن ۾ نه صرف لفظن جو فرق آهي، پر مفھوم ۽ مقصد به ڌار ڌار آهي. هڪ ٻيو مثال آهي:
مينھن پنھنجي ڪارنھن ڏسي ڪانه، گانءِ کي چوي؛ ”هل ڙي پڇ ڪاري!“
يا
مينھن ٿي چوي ڳئونءَ کي؛ ”هل ڙي پڇ ڪاري!“
هن پھاڪي ۾ رڳو لفظن جي ڦير ڦار آهي. گانءِ هندي ۽ ڳئون مسلمانڪو لفظ آهي.“
پھاڪي جي خاصيتن جي باري ۾ ڊاڪٽر مرليڌر جيٽلي صاحب جو چوڻ آهي؛ ”ڪو به سخن پھاڪي جو درجو حاصل ڪري، انھيءَ لاءِ ان ۾ چئن خاصيتن جو هئڻ ضروري آهي. اهي آهن:

(1) ٿور-اکرائي يا ننڍڙو روپ.
(2) ويچارن جي گھرائي.
(3) سلوڻائي، ظرافت يا اظھار جي نزاڪت.
(4) لوڪ/ عوام ۾ انھيءَ جو پرچار.“

جڏهن ته مٿيون سموريون خوبيون، هيٺ پيش ڪيل پھاڪن/ چوڻين ۾ موجود آهن.

1.1 ٻليءَ شير پڙهايا، ڦير ٻلي ڪون/ نون کاوڻ آيا. (سرائڪي، پھاڪو)
1.2 ٻليءَ شينھن پڙهايا، ڦر ٻلي ڪون کاوڻ آيا. (سرو، پھاڪو)
1.3 ٻليءَ شينھن پڙهايو، ڦر ٻلي نون کاوڻ آيو.
چڱا ٿيا جو مين تيڪون چڙهڻ نه سيکاريو. (سرو، پھاڪو)
1.4 ٻلي شير پڙهايا، ڦير ٻلي ڪو کاوڻ آيا،
چڱا ٿيا جو مين تيڪون چڙهڻ نه سکلايا. (سرائيڪي پھاڪو)
1.5 ٻلي شينھن پڙهايو، ڦري ٻليءَ کي کائڻ آيو،
چڱو ٿيو جو مون توکي، چڙهڻ نه سيکاريو. (ساهتي، پھاڪو)
مطلب: پنھنجا سمورا گر، بحيثيت استاد جي، هڪ شاگرد کي سيکاري نه ڇڏجن.

2.1 جيسي ڪو تيسا ملا، ڏوم ڪو ملا نائي،
اس ني ڍولڪي بجائي، اس ني آرسي بتائي. (هندي، پھاڪو)
2.2 جيسي ڪو تيسا ملا، سنت ڪو ڀيل،
لوها کا گيا گهن، ڇوري ڪو ليگئي چيل. (هندي، پھاڪو)
2.3 جئسي ڪو تيسا ملا، سن ري راجا ڀيل،
لوهي ڪو چوها کاگيا، لڙڪا ليگئي چيل. (هندي، پھاڪو)
2.4 جيسي ڪو تيسا ملا، سن لي راجا ڀيم،
لوهي ڪو کاگيا چوها، ڇوري ڪو ليگئي چيل. (هندي، پھاڪو)
2.5 جئسي ڪو تيسا ملا، سنئي راجا ڀيل،
پيتل ڪو گهُڻ کا گئي، ڇوري ڪو لي گئي چيل. (هندي، پھاڪو)
2.6 جيسوءَ کي تيسو.
مطلب: جيڪو ٻين سان جھڙي جٺ ڪندو، تنھن سان به تھڙي ئي جٺ ٿيندي.

3.1 جنھن جي هٿ ۾ ڏوئي، بک مري سو ئي. (چوڻي، نصيحت)
3.2 جنھن جي هٿ ۾ ڏوئي، بک به سھي سو ئي. (چوڻي، نصيحت)
3.3 جنھن جي هٿ ۾ ڏوئي، تنھن جو مِٽُ هر ڪو ئي. (چوڻي، نصيحت)
3.4 جنھن جي هٿ ۾ ڏوئي، دوزخ وڃي سو ئي. (چوڻي، نصيحت)
3.5 جنھن جي هٿ ۾ ڏوئي، ڍؤ ڪري سو ئي. (چوڻي، نصيحت)
3.6 جنھن جي هٿ ۾ ڏوئي، ڦاٽي مري سو ئي. (چوڻي، نصيحت)
3.7 جنھن جي هٿ ۾ ڏوئي، گاريون جهلي سو ئي. (چوڻي، نصيحت)
مطلب: ورهاست، الله واري ڪجي يا دنيا واري، ڪير به راضي نه رهندو.
ورهائڻ واري مان ڪير به خوش نه هوندو آهي.

مٿين ٽن مثالن مان سمجهه ۾ آيو ته پھاڪا ۽ چوڻيون، ڪن حالتن پٽ-اندر، آزاد استعمال (Free expression) روپ ۾ به هوندا آهن. ڇو جو اهي عوام جا آهن ۽ عام استعمال ۾ هئڻ سبب، پنھنجو مخصوص مفھوم قائم رکيل اٿن. ”ڪنھن پھاڪي ۾ ٻيون ٽي خاصيتون ڀلي نه ملن پر هڪ خاصيت لوڪ پسنديءَ جو ان ۾ هئڻ نھايت ضروري آهي. پر انھيءَ ۾ شڪ ناهي ته ڪنھن به سٺي پھاڪي ۾ ٻين ٽن گڻن جو هئڻ پڻ لازمي آهي.“
اهڙيءَ طرح لازمي ناهي ته هر عام پھاڪي/ چوڻيءَ کي هڪ مخصوص مروج استعمال (Formular usage) روپ هجي. ڇو جو؛ ”ڪنھن سياڻي زندگيءَ جو ڪجهه تجربو حاصل ڪيو ۽ ننڍڙي گفتي جي صورت ۾ ان جو اظھار ڪيو. ٻين اهو ٻڌو ته هڪدم انھيءَ جي سچائي، سندن دل ۽ دماغ تي ڇانئجي وئي. پوءِ وهنواري زندگيءَ ۾ پاڻ به انھيءَ گفتي کي هوبھو ساڳئي روپ ۽ معنى ۾ دهرائڻ لڳا. اهڙيءَ طرح هڪ شخص جو چيل نڪتو، ٻين جي اپنائڻ تي عوام جو نڪتو بڻجي ويو ۽ انھيءَ کي پھاڪي جو پد حاصل ٿي ويو.“
ٻارھين ڪوهين ٻولي ٻيءَ تحت، جملا/ چوڻيون/ پھاڪا ڦرندا گهرندا رھندا آهن. جنھنڪري آزاد استعمال واري روپ کان آجا ناهن. اهي مختلف ماڻھن وٽ، مختلف لفظن جي جوڙجڪ سان اپنايل آهن. انھن جي هر روپ کي پھاڪو/ چوڻي تسليم ڪبو. ڇو جو انھن جو مفھوم ۽ سلوڻائي، انھيءَ روپ ۾ به برقرار آهي.
جيڪڏهن پھاڪن/ چوڻين جو هڪ مخصوص متن تيار ڪيو ويو ته ان کي هيٺين مثال وانگر لوڪ مڃتا نه هوندي. لوڪ مڃتا نه ملڻ سبب، اهي پھاڪي جو روپ نه وٺي سگهندا.
”سترهين عيسوي صديءَ جي پھرئين اڌ ۾ جيمس هاول نالي هڪ وڏو ليکڪ ٿي گذريو آهي، هن انگريزي پھاڪن جو هڪ مجموعو تيار ڪري ڇپايو. ان ۾ هن پنج سؤ کن ننڍڙا، نصيحت آميز نڪتا ۽ نيتيءَ جا وچن خود تيار ڪري، شامل ڪري ڇڏيا. سندس ٺاهيل ڪن سخنن جو مطلب هن ريت آهي:

گهُمنڊُ، هڪ اهڙو گل آهي، جيڪو دئيتن جي باغيچي ۾ ٽڙي ٿو.
شرڌا، هڪ وڏ-گهراڻي عورت آهي، سٺا ڪم سندس نوڪر آهن.

هاول جا اهڙي قسم جا سخن، سندس ڪتاب جي ورقن ۾ ئي محفوظ آهن. اهي پھاڪا بڻجي نه سگهيا آهن. ڇاڪاڻ ته انھن کي عوام ۾ مشھوري حاصل نه ٿي سگهي. لوڪ انھن کي پنھنجو نه بڻايو.“
مٿئين مثال مان سمجهه ۾ آيو ته ڪن پھاڪن جو متن گهڙي ۽ سنواري، مروج استعمال (Formular usage) روپ ڏيڻ سان، انھن کي عوام ۾ مشھوري حاصل ٿي نه سگهي. اصل پھاڪا/ چوڻيون، ماڻھن جي ماحول ۾ جڙندا آهن، پوءِ پھاڪي/ چوڻيءَ جو روپ ڌاريندا آهن. انھن ۾ آزاد-استعمال جھڙي خاصيت به هوندي آهي ۽ گڏوگڏ مفھوم به قائم رکندا آهن.

نموني جي طور تي ڪجهه پھاڪا/ چوڻيون پيش آهن:

1.1 ابو مئو، ادو ڄائو، اسين اوتري جا اوترا. (ساهتي، پھاڪو)
1.2 ادو مئو، ادي ڄائي، اسين اوتري جا اوترا. (ساهتي، پھاڪو)
1.3 ادي مئي، ادو ڄائو، اسين اوتري جا اوترا. (لاڙ، پھاڪو)

2.1 اٻھري ڪتي، انڌا گلر. (لاڙ، پھاڪو)
2.2 اَتَڪي ڪتي، انڌا گلر. (سرو، پھاڪو)
2.3 تڪڙي ڪتي، انڌا گلر. (سرو، پھاڪو).

3.1 اٿي پاڻ نه سگهي، لک لعنت گوڏن کي. (سرو، پھاڪو)
3.2 پنڌ پاڻ کان نه پڄي، لک لعنت گوڏن کي. (ساهتي، پھاڪو)
3.3 ٽنگون چيو نه ڪن، لک لعنت گوڏن کي. (سرو، پھاڪو)
3.4 پنڌ پيرن کان نه پڄي، لک لعنت گوڏن کي. (لاڙ، پھاڪو)

مٿين مثالن مان واضح ٿيو ته ساڳيو پھاڪو، مختلف هنڌن تي مختلف روپ ۾ مروج آهي. جيڪڏهن هڪ صورت کي معياري متن طور ڳڻبو ته، ٻيا روپ لوڪ ادب جو لوڪ پسند حصو هوندي، لوڪ ادب مان خارج ٿي ويندا. جيڪا عوامي/ لوڪ مڃتا جي خاصيت کي تسليم نه ڪرڻ واري ڳالهه ٿيندي.
ان ڪري لازمي ٿيندو ته پھاڪي/ چوڻيءَ جا سمورا آزاد-استعمال روپ، مجموعن/ لغتن ۾ شامل ڪيا وڃن، ته جيئن هر لوڪ جي نمائندگي ٿي سگهي.
هيٺ اهڙن پھاڪن/ چوڻين مان ڪجهه نموني طور تي پيش ڪجن ٿا، جيڪي آزاد-استعمال هوندي، ٿور-اکرائي، لوڪ پسندي، عام مروج ۽ سلوڻائيءَ جھڙين صفتن سان مزين آهن.

تبصرے بند ہیں.