Proverbs for Places ماڳ مڪان وارا پھاڪا

ڪتاب ڊائون لوڊ ڪرڻ لاءِ ھتي ڪلڪ ڪريو

There are lot Proverbs and Sayings about the Towns, Village and Places. These are collected and compiled by Engr. Abdul Wahab Sahito.

Advertisements

Critical Analysis of Warjeesee Boli سنڌي ورجيسي ٻوليءَ جو تنقيدي جائزو

آرٽيڪل ڊائون لوڊ ڪرڻ لاءِ ھتي ڪلڪ ڪريو

This article authored by Engr. Abdul Wahab Sahito and was published in Monthly Keenjhar. It comprises on the Critical Study/ Analysis of Dr. Shamsuddin Ursani’s book Sindhi Warjeesee Boli.

روشني پبليڪيشن ڪنڊيارو جو تازو ڇپيل 118 نمبر ڪتاب، سنڌي ورجيسي ٻولي، پروفيسر ڊاڪٽر شمس الدين عرساڻي صاحب جو، انھن پھاڪن ۽ محاورن تي مشتمل ڪتاب آهي، جيڪي اردو ۽ انگريزي ٻولين منجھان، لاڙي لھجي تي اثر پوڻ سبب، سنڌيءَ ۾ شامل ٿي ويا آهن.
مذڪوره ڪتاب جي پيش لفظ ۾، ورجيس جي معنى؛ محاورو يا اصطلاح ۽ ورجيسي ٻوليءَ جي معنى: محاوراتي ٻولي ٻڌائي وئي آهي. لغت جي روءِ کان ورجيس لفظ جي معنى لباس پھريل ٻولي، ٺاهه ٺوهه واري ٻولي يا وري سينگاريل ٻولي آھي. ( )
مٿئين بيان مان، چڱيءَ طرح سمجهه ۾ آيو؛ ورجيس، اصطلاح يا محاوري کي چئبو آهي ۽ نه ڪنھن ٽين شيءِ کي.
صاحبِ ڪتاب اڃا اڳتي لکي ٿو؛ “ورجيسي ٻوليءَ جا ڪيترائي نمونا ٿين ٿا. مثلاً؛ پھاڪا، محاورا، اصطلاح ۽ ٻيون ڪي جڙاوتون، ان سان شامل آهن. پر هي ڪتاب فقط پھاڪن تي مشتمل رکيو ويو آهي.” ( )
مٿئين بيان مطابق؛ پھاڪا، محاورا ۽ اصطلاح شامل ڪري، ڪتاب جوڙيو ويو آهي. اهو بيان پڻ اڻ چٽو آهي. يا ته پھاڪا، اصطلاح، محاورا ۽ ورجيس ساڳي ڳالهه آهن يا مڙني ۾ ڪو فرق ضرور آهي. اها ڳالهه اڇي ٿيڻ گهرجي. ڇو جو معاملو ڪجهه منجهيل ٿو لڳي.
ڊاڪٽر مرليڌر جو چئني بابت هيٺيون رايو آهي.
1- پھاڪو:
“اهو مروج استعمال، جيڪو ٻن يا ٻن کان وڌيڪ لفظن مان ٺھيل جملو يا جملن جو اهڙو ايڪو آهي، جنھن ۾ وهنواري زندگيءَ جي آزمودن مان حاصل ڪيل ڄاڻُ ڀريو پيو آهي، ۽ جيڪو گهڻو ڪري اکري معنى بدران ٻوليءَ جي رواج موجب ٻيءَ معنى ۾ استعمال ٿيندو آهي، تنھن کي پھاڪو چئبو آهي. اکري معنى ۾ ڪتب ايندڙ پھاڪي کي سنڌيءَ ۾ ‘چوڻي’ به سڏيو ويندو آهي.” ( )
2- چوڻي:
“اهو مروج استعمال، جيڪو بيان ۾ الڳ استعمال ٿيندڙ هڪ پورو جملو يا ايڪو هوندو آهي ۽ پنھنجي اکري معنى ۾ ئي ڪتب ايندو آهي، انھيءَ کي چوڻي سڏبو آهي.” ( )
3- محاورو يا اصطلاح:
“اهو مروج استعمال جيڪو بيان ۾ ڪنھن جملي جو جزو ٿي ڪتب ايندو آهي ۽ اکري معنى بدران، ٻوليءَ جي رواج مطابق ٻي معنى ڏيندو آهي، انھيءَ کي ‘محاورو يا اصطلاح’ چئبو آهي.” ( )
4- ورجيس:
“اهو مروج استعمال جيڪو بيان ۾ ڪنھن جملي جو جزو ٿي ڪتب ايندو آهي ۽ ان جي اکري معنى ئي گهربل هوندي آهي، تنھن کي ‘ورجيس’ چئبو آهي”. ( )
“محاوري وانگر ورجيس پڻ اهڙو ايڪو آهي، جيڪو جملي جو جزو ٿي ڪتب ايندو آهي. ٻنھي ۾ فرق اهو آهي ته محاورو اکري معنى بدران ٻي معنى ڏيندو آهي، پر ورجيس پنھنجي اکري معنى ۾ ئي استعمال ٿيندي آهي.” ( )
5- محاوري ۽ اصطلاح ۾ فرق:
“اهو هاڻي مڃجي چڪو آهي، ته دنيا جي هر ٻوليLanguage) ) اُچارن جي فرق، جملن جي صرفي ۽ نحوي اختلافن سبب ڪيترن ئي محاورن (dialect) ۾ ورهايل هوندي آهي.” ( )
لسانيات جي هڪڙن ماهرن جي نظر ۾ محاورو، لھجي (dialect) کي ۽ ٻين جي نظر ۾ اصطلاحن کي ڪوٺيو ويو آهي. جڏهن بنيادي لفظن (Terms) جو تصور (Concept) واضح (Clear) نه هوندو ته پوءِ ٻوليءَ جو زنده رهڻ به مشڪل ٿي ويندو. ڇو جو ان جي محاورن (Terms) کي سمجهڻ وارا گهٽ يعني اٽي ۾ لوڻ برابر هوندا آهن.
بھرحال محاوري ۽ اصطلاح ۾ اهو فرق آهي، جيڪو انگريزي لفظ Term ۽ Idiom ۾ آهي.
جيئن ته مٿين بيانن ۾ “ورجيس” جي چڱي چٽائي نه ٿي سگهي آهي. في الحال مفروضي جي طور تي اسان کيس به هڪ شيءِ تصور ڪيون ٿا، جنھن جو ڪونه ڪو ڪارج آهي. جيڪا جڏهن جملي ۾ استعمال ٿيندي آهي، تڏهن سندس برڪت سان جملو، ورجيسي ٿي پوندو آهي. ائين قبول ڪرڻ سان، اسان لڳ ڀڳ ڪتاب جي مصنف جي راءِ سان متفق ٿي ويا آهيون. يعني ڪتاب ۾ سنڌي ورجيسون استعمال ٿيڻ جي ڪري، ڪتاب کي ‘سنڌي ورجيسي ٻولي’ سڏيو ويو آهي.
مٿين ڳالهه مڃڻ کانپوءِ، يڪدم هڪ ٻي ڳالهه ڪَرُ ٿي کڻي. اُها اِها ته ڪتاب جي آخر ۾ 68 اردو پھاڪا/ ضرب الامثال ۽ (22+488) يا 510 انگريزي پھاڪا (Proverbs) ڏنا ويا آهن. جن کي ڪم ازم ڪم سنڌي نه ٿو چئي سگهجي. جڏهن هڪ شيءِ کي سنڌي ئي نه سڏجي ته پوءِ ان جو نالو ‘سنڌي ورجيسي ٻولي’ ڪيئن ٿيو؟! سمجهه ۾ آيو ته ڪتاب ۾ ڏنل 1800 پھاڪن مان ٽيون حصو، سنڌي نه هئڻ ڪري، ڪتاب جو حصو ئي نه هئڻ کپي ها. انھن کي زبردستيءَ ڪتاب ۾ دٻي ڦسي، ڪتاب کي ضخيم بنائڻ جي اجائي ڪوشش ڪئي وئي آهي.
ان کان علاوه باب 38 ۾ 103 محاورا ڏنا ويا آهن. جڏهن ته انھن محاورن منجهه ٻه پھاڪا به شامل ڪيا ويا آهن. 1. ڏنو، ٻنو آهي (38/50) ۽ 2. لوڪ، منھن موڪ (38/87) ساڳيو جملو پھاڪن ۾ به شامل ڪيو ويو آهي. (2/30). هڪڙي وضاحت ڪرڻ ضروري آهي ته باب 38 ۾ ڏنل ٽڪرا محاورا نه پر ورجيس آهن. (وضاحت هيٺ ڏني وئي آهي). جڏهن ته مصنف، ساڳين ٽڪرن کي، مقدمي ۾ ننڍڙا پھاڪا سڏيو آهي.

ورجيسي جي ڇنڊڇاڻ:
سنڌيءَ ۾ ورجيس تي ڪو الڳ ڪتاب، هيل تائين نه لکيو ويو آهي. اردوءَ ۾ ‘خزانهءِ تلميحات’ جي نالي سان هڪڙو ڪتاب ڇپيل آهي. جيڪو محمود نيازيءَ لکيو آهي، ملڪ بڪ ڊپو لاهور وارن ڇپايو آهي. تلميح کي سنڌيءَ ۾ ورجيس چئبو آهي. سنڌيءَ ۾ نجي ڪتاب نه هئڻ ڪري، اهو منجهيل سُٽ سلجهي نه سگهيو آهي. الائي ڇو؟ لسانيات جي هر ماهر ورجيس جو نالو ته ورتو آهي، پر وضاحت نه ڪري سگهيو آهي.
ڊاڪٽر مرليڌر جيٽلي، سنڌي پھاڪا ۽ محاورا (سنتداس پنھومل ڪشناڻي) جي مھاڳ ۾ به ورجيس کي ايترو واضح نه ڪيو آهي. نه ئي وري انھيءَ ڪوش (Dictionary) ۾، ڪنھن خاص شيءِ کي ورجيس ڪوٺيو ويو آهي. سڄي ڪتاب ۾ پھاڪا، چوڻيون، اصطلاح ۽ ورجيسون گڏي، گرمڪي الفابيٽ ترتيب تحت رکيون ويون آهن ۽ بس.
ڊاڪٽر مرليڌر، ورجيس لاءِ هيٺيان مثال ڏنا آهن. جيڪي چئن نمونن تي مشتمل آهن.
1- ٻٽا لفظ :
ڏٽو مٽو، ڀاڙو ڀتو، تيوڻ تلھو، ڇوڪر ٻاڪر، جوڙجڪ، اٿ ويھه، لھه چڙهه، اچ وڃ، پنج ڇھه، ٻه ٽي، شربت ٻربت، پاڻي ٻاڻي.
2- ڀيٽ ڏيکاريندڙ لفظي ميڙ (Phrases) :
جيڪي ٻوليءَ ۾ مشھور ٿي چڪا آهن.
اڇو جھڙو کير، ٿڌو جھڙو برف، مٺو جھڙو ماکي، ڪارو جھڙو ڪوئلو، شينھن وانگر بھادر، جبل جيان اڏول، ائين ڀڳو جيئن کاري هيٺان ڪانءُ، چاڪيءَ جي ڏاند وانگر ڦرندو رهڻ، ڍڳي وانگر وهڻ.
3- جانورن، پکين جا آواز ڄاڻائيندڙ لفظ :
گڏهه جي هينگ، گهوڙي جي هڻڪار، تتر جي تنوار، ٻليءَ جي ميائون ميائون، ڪڪڙ جي ڪڪڙوڪو يا ٻانگ، ڪتي جي ڀونڪ، ڪانءَ جي ڪان ڪان.
4- اڳياڙين ۽ پڇاڙين وسيلي جڙيل مرتب لفظ :
هر روز يا روز روز (‘هر ڏينھن’ مروج نه ليکبو)
غير ضروري (‘بي ضروري’ صحيح ناهي)
غير واجب (‘بي واجب’ يا ‘ناواجب’ ٺيڪ نه آهي)
ناجائز (‘غير جائز’ يا ‘اڻ جائز’ چوڻ درست نه آهي)
سنجيدگي (‘سنجيدائي’ چوڻ ٺيڪ نه آهي)
تازگي (‘تازائي’ يا ‘تازاڻ’ چوڻ درست نه آهي)
اوسر يا اوڀر (ان بدران ‘اوسراڻ’ يا ‘اوڀراڻ’ چوڻ صحيح روپ نه آهي) ( )
“روزمره يا بول چال (ورجيس) جي پابندي رکڻ سان ٻولي صحيح ۽ سڀاويڪ بڻجي ٿي. سنڌيءَ ۾ ڇوڪر ٻاڪر بدران ‘ٻاڪر ڇوڪر’ چوڻ، ‘اچ- وڃ’ بدران ‘وڃ-اچ’ چوڻ غلط آهن. ساڳيءَ طرح، ‘گهوڙي جي هڻڪار’ بدران ‘گهوڙي جي هينگ، رنڀ يا آواز’ چوڻ به غلط آهي. هاڻي ثابت ٿيو ته روزمره يا بول چال يعني ورجيس ٻوليءَ جي بيھڪ جو هڪ لازمي جزو آهي.” ( )
پھاڪن ۽ محاورن جو فرق سمجهائيندي ڊاڪٽر جيٽلي لکي ٿو؛
1- ساهيڙين جي واتان اها ڳالهه ٻڌي، ڪمل پاڻي پاڻي ٿي وئي.
2- سوڍو اٿئي ٻگهلو ڀڳت، کانئس خبردار رهجانءِ.
انھن مثالن ۾ ‘پاڻي پاڻي ٿي وئي’ ۽ ‘اٿيئي ٻگهلو ڀڳت’ اهي محاورا آهن، جيڪي جملي جو هڪ حصو آهن.
پھاڪي ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻه لفظ هوندا آهن. جيئن ته؛ قرض، مرض. پر محاورو هڪ لفظ وارو به ٿي سگهي ٿو. جيئن ڪنھن ڇوڪر کي چئجي؛ ‘گڏه! هيڏانھن ته ڌيان ڏي!’ هن جملي ۾ گڏهه (بيوقوف) لفظ محاورو آهي، جيڪو اکري معنى بدران ٻيءَ معنى ۾ ڪتب آيو آهي.” ( )
“ ‘وات ۾ مڱ پوڻ’ ۽ ‘ٻانھون ڊگهيون هئڻ’ محاورا آهن، جيڪي جملي ۾ ڪتب اچڻ کان اڳ پنھنجي اصلوڪي روپ ۾ مصدر ۾ ختم ٿين ٿا.” ( )
مٿئين بحٿ مان هڪ ٻي ڳالهه به واضح ٿي پئي ته اصطلاح، جملي ۾ ڪتب اچڻ کان اڳ، پنھنجي اصلوڪي روپ ۾ “مصدر” ۾ ختم ٿئي ٿو. هاڻي سوال ٿو پئدا ٿئي ته، جيڪي محاورا بنا مصدر جي بيٺا آهن، تن کي ڇا چئجي؟
مثال طور؛ گڏهه! ٻگهلو ڀڳت، پٺاڻڪو قرض، پاپ جو گهڙو، ٽڪو ۽ دعا، ٺاٺارڪي ٻلي، ڀاڙ جو ترو، گهوڙي ڪن برابر، ڀت ۾ ڪٻر، ڀڃ ته چٽيان، تيس مار خان، ڦَني خان، لاٽ صاحب، حاتم طائي، وتائي وارا اڳ، ٿوم مان زعفران، انڊ جو بنڊ، گڏهه گاجري مان شاهه تورو وغيره.
اهڙا کوڙ محاورا، ڊاڪٽر شمس الدين عرساڻي صاحب پاڻ، باب 38 ۾ ‘محاورا’ جي عنوان هيٺ ڏنا آهن. جن جي پويان مصدر لڳل نه آهي. مثال طور؛ اڻ گهڙيو ڪاٺ، اڪ جي ماکي، انڌي جي لٺ، اڳڙين جو گڏو، الٽي گنگا، باغ جي موري، تريءَ تي بھشت، پئسا ئي پاڻيءَ ۾، پيٽ ۾ ڪوئا وغيره. ( )
مٿين وٿن کي ڊاڪٽر شمس الدين، ‘ننڍا پھاڪا’ به سڏيو آهي. بھرحال پھاڪا، ننڍا يا وڏا تڏهن چئبا، جڏهن پھاڪي هئڻ جي ڪسوٽيءَ تي پورا ايندا. پھاڪي جي ڪسوٽي؛ مڪمل جملو هئڻ آهي. جڏهن ته مٿيان محاورا، مڪمل جملا نه آهن. مصدر سان ختم ٿيڻ ڪري اصطلاح به نه آهن ته پوءِ ڇا آهن؟ دراصل اهي ئي ورجيسون آهن، جن کي اردوءَ ۾ تلميحات سڏجي ٿو.
ورجيس؛ اصطلاح ۽ پھاڪي جي بنيادي اثاث آهي. اصطلاح ۽ پھاڪي کي ٻي معنى وارو جملو بنائڻ ۾، ورجيس جو ڪمال آهي. جنھن جملي يا فقري ۾ ورجيس ناهي، اهو چوڻي ٿي سگهي ٿو، پر اصطلاح يا پھاڪو قطع طور تي نه ٿو ٿي سگهي.
ان جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا.
ورجيس اصطلاح /ورجيسي فقرو پھاڪو/ ورجيسي جملو
اکين کان انڌي اکين کان انڌي هئڻ اکين کان انڌي، نالو نور-پري
خانن جي خاني خاني خانن جي آهي خانن جي خاني، مانيءَ مان معلوم
شير شاهه جو شڪرو شير شاه جو شڪرو هئڻ شير شاهه جو شڪرو، گهر جا ڪڪڙ ماري.
گهر جا ڪڪڙ گهر جا ڪڪڙ مارڻ شير شاهه جو شڪرو، گهر جا ڪڪڙ ماري.
ڌوٻڪو ڪتو ڌوٻڪو ڪتو هئڻ ڌوٻڪو ڪتو، نه گهر جو نه گهاٽ جو
نه گهر جو نه گهاٽ جو نه گهر جو هئڻ نه گهاٽ جو هئڻ ڌوٻڪو ڪتو، نه گهر جو نه گهاٽ جو
هاٿيءَ جا ڏند هاٿيءَ وارا ڏند ڏيکارڻ هاٿيءَ جا ڏند ڏيکارڻ لاءِ هڪڙا، کائڻ لاءِ ٻيا.
وتائي وارا اڳ وتائي وارا اڳ وٺڻ اڄ ته وتائي وارا اڳ پيو وٺين (جملو)
ڊينگهرن تي اٽو ڊينگهرن تي اٽو هارڻ ڊينگهرن تي اٽو هارڻ مان، هڙ نه حاصل
ٺاٺارڪي ٻلي ٺاٺارڪي ٻلي هئڻ ٺاٺارڪي ٻلي، ٺاٺاري جي ٺڪاون تي هريل آهي
ٽڪو ۽ دعا ٽڪو ۽ دعا چوڻ اسان جي اوهان کان ٽڪو ۽ دعا (جملو)
کنا کيڙا (ٻن ذاتين جا نالا) کنا کيڙا ڪرڻ/ ٿيڻ پاڻ ۾ کنا کيڙا ڪيا اٿائون (جملو)
انود ڪاسائيءَ جي کڏ انود ڪاسائيءَ جي کڏ هئڻ هتي انود ڪاسائيءَ واري کڏ لڳي پئي آهي (جملو)
الله ميان جي گانءِ الله ميان جي گانءِ هئڻ فلاڻو ته اٿئي، الله ميان جي گانءِ. (جملو)

مٿئين بحث مان سمجهه ۾ آيو ته؛ اهڙا جملا يا فقرا جن ۾ ورجيس استعمال ٿيل هجي، تن کي پھاڪو/ ورجيسي جملو يا اصطلاح/ ورجيسي فقرو چئبو آهي.
مٿئين مختصر تمھيدي اڀياس کانپوءِ، اسان هاڻي سموري ڪتاب جو تنقيدي جائزو وٺون ٿا.
سڄي ڪتاب کي مختلف ورجيسي عنوانن تحت، بنا الفابيٽ ترتيب جي رکيو ويو آهي. وڏي ڳالهه ته هڪ ئي عنوان هيٺ ڏنل پھاڪن جي به الفابيٽ ترتيب نه رکي وئي آهي. جنھنڪري ڪيترن ئي پھاڪن جو ساڳئي باب/ عنوان ۾ ئي ورجاءُ ٿيل آهي.
هيٺ چند مثال پيش ڪجن ٿا. پھاڪي جي آخر ۾ عنوان جو نمبر ۽ پھاڪي جو نمبر ڏنا ويا آهن.

ساڳئي باب ۾ ورجايل پھاڪا:
1. ماڻھو ماڻھوءَ جو کاڄ آهي. 2/1 ۽ 2/35
2. پاڻ مرندي ڪھڙا سيڻ؟ 3/65 ۽ 3/74
3. پيءُ نه ماري پدڙي، پٽ جنگي جوان/ تير انداز 3/72 ۽ 3/76
4. پيٽ ڍائو، اکيون بکيون 4/88 ۽ 4/123
5. ڍڳو نه ڍور، آنڱوٺو پٽيندو چور 9/8 ۽ 9/35
6. ڀاڳيا ٻڌا وڃن چور ڇٽا وڃن 9/25 ستون قلم گهر کي لاڳو، چور ڀڄي ويا ڀاڳيا قابو. 9/37
7. ايڏي مار ملندئي، جيڏي اٺ پتڻ تي کائي 21/4 ۽ 12/45
8. ڳالھين سنديون ڳالھيون، ٽڪن/ ٽڪي سندا موٺ 34/4 ۽ 34/39.
ورجيسي سٽاءُ به ڪنھن منظم ترتيب سان نه رکيو ويو آهي. جنھنڪري ڪيترا پھاڪا، مختلف بابن ۾ ورجايا (Repeat) ويا آهن. چند مثال نموني جي طور تي ڏجن ٿا.
مختلف بابن ۾ ورجايل پھاڪا :
1. عمر نيئي نيئي مارئي نيندو، ٿر ته ڪونه ٿيلھيندو ؟ 1/3 ۽ 40/64
2. جھڙي آڪھه علوءَ جي، تھڙو پيٽ پنجوءَ جو 1/25 ۽ 40/59
3. لوڪ، آهي ٻوڪ 2/30 لوڪ، منھن موڪ 38/87.
4. پئسي سان جا نه ماسي، سا به ماسي 3/18 ۽ 13/88.
5. پرايو پُٽ، ٽڪو ڏئي کارجي 3/47 ۽ 34/18.
6. ڀائپي برادريءَ ۾ گهوڙي-ڪن برابر هوندا آهن 3/63 ۽ 22/7.
7. انھيءَ تريءَ، تيل نه پوندو/ لڳندو 4/20 ۽ 28/18.
8. ميھار مينھن مان نڪتو ته وڇن ڪھڙي پارت 5/14 ۽ 20/26.
9. جتي پئي تتي وهاڻي 13/23 . جتي ويٺي، تتي وهامي 14/24
10. نه هيڊ لڳي نه ڦٽڪي، رنگ به چوکو 14/41 ۽ 30/18.
11. ارٽ ۾ چموٽي، پيريءَ تائين نه موٽي 14/50، 40/2 ۽ 42/428.
12. سچ جي ٻيڙي، لڏي لڏي پر ڪڏهن نه ٻڏي 19/2 ۽ 32/16.
13. ڪوڙ جو مثلو ڪوڙ 19-11 ۽ 37/28.
14. وَرُ، پنھنجي ڦر کان سڃاڻبو آهي 20/21 ۽ 42/11.
15. ڌڻ ته ڌڻي، نه ته وڪڻ کڻي 25/11 ۽ 27/41.
16. ڪلر کي ڪھڙي پُستي لڳندي 29/14 ۽ 30/19.
17. پاءُ اٽو سڀڪو کائي ٿو 30/12 ۽ 34/32.
18. لٺ لڳي پاڻي جدا نه ٿئي 32/1. لٺين لڳي پاڻي جدا ڪونه ٿيندو آهي. 14/66.
19. ٻڏڻ ويو وسري، ترڻ آيو ياد 32/21 ٻڏڻ ويو وسري، لڏڻ آيو ياد 36/46.
20. ڪڏهن ڀريءَ ۾ ته ڪڏهن ڀاڪر ۾ 34/29 ۽ 36/54.
21. سچ/ صبر جني جو سير، تير نه گسي تن جو 19/1 ۽ 35/8.
22. ٽڪي جي رن، ٻه ٽڪا گھلاڻي 12/1 ۽ 40/13.
23. جيري ڪارڻ، ٻڪري ڪھڻ 1/25 ۽ 40/58.
24. سڀئي اعلى نور، مٿي جو سور 16/35 ۽ 40/60.
ڪيترين ورجيسن ۽ اصطلاحن کي به پھاڪو ڪوٺي، شامل ڪيو ويو آهي. انھن جا چند مثال هيٺ ڏجن ٿا:
اصطلاح يا ورجيس وارا فقرا :
1. گره گره تي واهگرو 1/36 – گره گره تي واهگرو چوائڻ.
2. ڏاڏو آدم ئي ڪو نرالو آهي 1/40- ڏاڏو آدم ئي نرالو هئڻ.
3. مڙس ته ڪو دودو آهي 1/50 – مڙس دودوهئڻ.
4. آيا رام، گيا رام 1/63 – آيا رام، گيا رام ٿي وڃڻ.
5. جهٽ مڱڻو، پٽ پرڻو 3/36 – جهٽ مڱڻو، پٽ پرڻو ٿيڻ.
6. هڪڙو پير ريل ۾، ٻيو پير جيل ۾ 4/4 – هڪڙو پير ريل ۾، ٻيو جيل ۾ هئڻ.
7. اهو ئي هٿ کير ۾ اهو ئي هٿ نير ۾ 4/17 – اهو ئي هٿ کير ۾ هئڻ ۽ اهو ئي هٿ نير ۾ هئڻ.
8. انھيءَ تريءَ تيل نه پوندو4/20 – تريءَ تيل نه لائڻ ڏيڻ.
9. آڱر رت ۾ ٻوڙي شھيد ٿو سڏائي. 4/26 آڱر ڪٽائي شھيدن ۾ شامل ٿيڻ.
10. ڪارو منھن، نيرا پير 4/91، ڪارو منھن، نيرا پير ٿيڻ.
11. رڳو منھن جو مٺو آهي 4/96- منھن جو مٺو هئڻ.
12. ڏاڙهي مڇ ۾، مڇ ڏاڙهي ۾ 4/104 ڏاڙهي مڇ ۾، مڇ ڏاڙهيءَ ۾ ڏيئي گذارو ڪرڻ.
13. ڏاڙهي پرائي هٿ ۾ آهي 4/107 – ڏاڙهي پرائي هٿ ۾ هئڻ.
14. پيٽ ۾ درياء اٿس 4/124 پيٽ ۾ علم جو درياءُ ھئڻ.
15. پيران لاهي منھن ۾ هڻڻ. 4/126 – پيران لاهي منھن ۾ هڻڻ.
16. نه انگ تي اڳڙي، نه منھن ۾ نور 4/129- نه انگ تي اڳڙي هئڻ ۽ نه ئي منھن ۾ نور هئڻ.
17. چورن مٿان مور 9/23- چورن مٿان مور هئڻ.
18. نه دشمن کي ڀؤ، نه سڄڻ کي آسرو 11/20- نه سڄڻ کي آسرو ھئڻ، نه دشمن کي ڀؤ ھئڻ.
19. اجهي اولو، ٽڪر ٽولو 13/14 – اجهي اولو هئڻ ۽ ٽُڪر ٽولو هئڻ.
20. گهڙيءَ ماسو، گهڙيءَ تولو 13/19- گهڙيءَ ۾ ماسو هئڻ ۽ گهڙيءَ ۾ تولو هئڻ.
21. جمعو جمعو اٺ ڏينھن 13/21- جمعو جمعو اٺ ڏينھن ٿيڻ.
22. وڃي پنھنجو ڀت گهاٽو ڪر 14/68- پنھنجو ڀت گهاٽو ڪرڻ.
23. دل ڌوئي دکيءَ ۾ رک 15/7- دل ڌوئي دکيءَ ۾ رکڻ.
24. بخت کي پيو اٽون هڻي 16/15- بخت کي اِٽون هڻڻ.
25. مئو سھسائجي، ڏنو نه سھسائجي 17/16- مئو سھائڻ، ڏنو نه سھائڻ.
26. نڪي مئن گڏ، نڪي جيئرن گڏ 17/18- نه ڪي جيئرن ۾ هئڻ، نڪي مئن ۾ هئڻ.
27. نه مـَرُ مـَرُ نه جيءَ جيءَ 17/9- نه مرڻ نه جيئڻ.
28. ڄاڻ ته ڪاري ڍڳي جا مالڪ پھتا 20/9- ڪاري ڍڳي جا مالڪ پھچڻ.
29. ساڳئي ڍڳي جا چور آهيون 20/10- ساڳئي ڍڳي جو چور هئڻ.
30. نه ڏهڻ جو نه ڪھڻ جو 20/20- نه ڏهڻ جو هئڻ، نه ڪھڻ جوهئڻ.
31. اٺ چڙهئي جُتي گهرڻ 21/24- اٺ چڙهئي جُتي گهرڻ.
32. وڻ گهوڙو ٻڌڻ نه ٿو ڏئي 22/34- وڻ گهوڙو نه ٻجھڻ.
33. گڏهه جو گڏهه 22/40- گڏهه جو گڏهه هجڻ.
34. ٻلي ڪوئي وارو ليکو آهي 23/46- ڪئي ٻليءَ وارو ليکو (هئڻ).
35. رڳو ميائون ڪري اچان ٿو 23/47- ميائو ڪري اچڻ.
36. جيري لاءِ ٻڪري ڪھڻ 25/3 ۽ 40/58- جيري لاءِ ٻڪري ڪھڻ
37. ڀولڙي جي پڇ ۾ باهه ڏئي تماشو ڏسڻ 27/2- ڀولڙي جي پڇ ۾ باهه ڏئي تماشو ڏسڻ.
38. نڪ تي مک به ويھڻ نه ڏي 27/38- نڪ تي مک ويھڻ نه ڏيڻ.
39. تر ڇٽجي ته پٽ نه پوي 28/6- تر ڇٽڻ جيتري جاءِ نه هئڻ.
40. انڊن جو بنڊن ۾ بنڊن جو انڊن ۾ 29/5- اُنڊن جو بُنڊن ۾ ڪرڻ ۽ بُنڊن جو اُنڊن ۾ ڪرڻ.
41. انڊ جو بنڊ 29/6- اُنڊ جو بُنڊ ڪرڻ.
42. ڪھڙي باغ جي موري آهين؟ 29-16- باغ جي موري 38/13- باغ جي موري هئڻ.
43. ڌوڙ پئي اٿس منھن ۾ 29/17- منھن ۾ ڌوڙ پوڻ.
44. لوڻ وجهي ٿو ڀت-ڀائي ٿئي 30/10 لوڻ وجهي، ڀت ڀائيوار ٿيڻ.
45. اٽي تي چٽي 35/15- اٽي تي چٽي هئڻ.
46. ڀريءَ ٻير هيٺ بک مرڻ 31/23- ڀريءَ ٻير هيٺ بک مرڻ.
47. نه ڪو ٻن ۾، نه ڪو ٽن ۾ 34/2- نه ٻن ۾ هئڻ، نه ٽن ۾ هئڻ.
48. پنج ئي آڱريون گيھه ۾ 34/3- پنج ئي آڱريون گيھه ۾ هئڻ.
49. ڇھه ڪاسي لاهي ٻارنھن ڪاسي وجهڻ 34/6- ڇھه ڪاسي لاهي ٻارنھن ڪاسي وجهڻ.
50. ٻه به ويون، ڇھه به ويون 34/15- ٻه به وڃڻ ته ڇھه به وڃڻ.
51. رڳو ٻاهريون ٻنو آهي 35/13- ٻاهريون ٻنو هلڻ/ هئڻ.
52. ڏٺيسين تنھنجي گهاٽي سرنھن 25/16- گهاٽي سرنھن ڏسي ڇڏڻ.
53. رت ڏسي رمي هڻجي 35/18- رت ڏسي رمي هڻڻ.
54. دٻي ۾ ٺڪريون 40/38- دٻي ۾ ٺڪريون هئڻ.
اصطلاحن کان علاوه کوڙ ساريون چوڻيون به شامل ڪيون ويون آهن. جن کي پھاڪو قطع طور تي نه ٿو چئي سگهجي. شامل ڪيل چوڻين جا چند مثال نموني جي طور هيٺ ڏجن ٿا.

شامل ڪيل چوڻيون:
1. ماڻھو ماڻھوءَ جو کاڄ آهي 2/1 ۽ 2/35.
2. ماڻھوءَ کرڻ جي به ڪا مند هوندي آهي ڇا؟ 2/2
3. ماڻھو ماڻھوءَ جي آچار 2/3.
4. ڪميڻي ماڻھوءَ سان هٿ پائي کائجي، وات پائي نه ڳالھائجي 2/4
5. ڪاٺيءَ جي پور ۽ ماڻھوءَ جي اندر جي ڪنھن کي خبر؟ 2/5
6. سون پرکجي ڪسوٽي، چاندي پرکجي باهه، ماڻھو تڏهن پرکجي، جڏهن پاڙو پاڙي سان لاءِ. 2/6.
7. کوهن ۽ ماڻھن جا وات ڪنھن بند ڪيا آهن؟ 2/7.
8. انسان ريجهائڻ، نانگ ريجهائڻ کان به ڏکيو آهي 2/8
9. انسان کي هٿ هٿ تي رکي ويھڻ نه گهرجي 2/9
10. انسان کي پنھنجي کل ۾ رهڻ گهرجي 2/10
11. انسان خطا جو گهر آهي 2/11
12. انسان نه ٿڌي سھي نه ڪوسي 2/12
13. مرد مري مان تي، گانڊو مري نان تي 2/16
14. عورت جو عقل ڏائي کڙي ۾ ٿيندو آهي 2/17
15. اڪيلو ماڻھو نه کلندو سونھي نه روئيندو سونھي 2/29
16. ٻنيون ۽ ونيون، مڙس نه ڇڏيندا آهن 2/23
17. ماڻھو ٻٽيھه لکڻو پر ڏنڊو ڇٽيھه لکڻو 2/32
18. ڀائپي برادريءَ ۾ گهوڙي-ڪن برابر هوندا آهن 3/63 ۽ 22/7
19. خوش رهي پر پنھنجي خرچ تي 3/67
20. ڀلي توکي ماءُ ڄڻيو 3/68
21. تنھنجون لتون اسان جون اکيون 4/50
22. تنھنجو وات گلاب 4/109
23. زبان ڪجي ته پارجي 4/119
24. ڄمندي ڄام ڪوبه ڪين ٿيندو آهي 6/12
25. علم وزير آهي، هنر بادشاهه آهي 6/1
26. پرپٺ بادشاهن کي به پيون گاريون ملن 6/20
27. اويلو مھمان، پٽائي پاڻ 11/2
28. نادان دوست کان، داناءُ دشمن ڀلو 11/9
29. دوست پرتل ڇڏجي ميڙو متل ڇڏجي 11/16
30. دوست ٿين هڪڙا زباني، ٻيا ناني ۽ ٽيان وري جاني 11/17
31. دنيا آهي مانجهاندي جو ماڳ 13/1
32. دنيا آهي چئن ڏينھن جو چٽڪو 13/2
33. جھڙو ديس، تھڙو ويس 13/4
34. پنھنجي گهر جھڙي به ڪا ٻي بادشاهي 13/6
35. بندو گندو آهي 15/3
36. جھڙي نيت، تھڙي مراد 15/16
37. الله سندا آسرا 16/6
38. زور ماري زور کي 18/1
39. زور ماري عقل کي 18/4 وغيره.
انھن کان علاوه ڪيترائي ٻيا فقرا به، پھاڪا نه ٿا چئي سگهجن. بھرحال بقايا جن کي پھاڪو کڻي چئون، تن سان ڪھڙي جٺ ٿيل آهي، سا هيٺ بيان ڪجي ٿي.
تنقيدي نقطئه نظر کان، اعتراض جوڳن پھاڪن کي، ٽن نمونن ۾ ورهائي، ترتيب ڏني وئي آهي ته جيئن پڙهندڙ کي سمجهڻ ۾ آساني ٿئي.
1- غلط متن وارا پھاڪا: جن جو متن غير مروج- استعمال روپ تي مشتمل آهي.
2- غلط معنى ۽ متن وارا پھاڪا: جن جي معنى غلط ڪئي وئي آهي يا متن ۽ معنى ٻئي غلط لکيا ويا آهن.
3- مبھم متن وارا پھاڪا: جن جو متن ئي سمجهه ۾ نه ٿو اچي.
هيٺ ترتيب وار ٽنھي جا چند مثال پيش ڪجن ٿا.

Seasons of Sindh مـُندون منھنجي مـُلڪ جون

آرٽيڪل ڊائون لوڊ ڪرڻ لاءِ ھتي ڪلڪ ڪريو

This article is authored by Dr. Ghulam Muhamad Jakhrani of Shah Abdul Lateef University of Khairpur and was first published in the Bhitai Journal of Shah Lateef University. It is based on the proverbs and sayings related with the seasons of Sindh, Pakistan.

Proverbs of Manjar Kakralah and Chhann- ماڃر ڪڪرالي ۽ ڇاڻ جا پھاڪا

آرٽيڪل ڊائون لوڊ ڪرڻ لاءِ ھتي ڪلڪ ڪريو

This document is based on compilation of Proverbs and Sayings of southern Sindh, particularly the area of Manjar, Kakralah & Kharo Chhann of District Thatta. These are collected & compiled by Hafiz Habib Sindhi in his Book ماڃر، ڪڪرالي، کاري ڇاڻ جي ٻولي published by Sindhi Language Authority Hyderabad. Engr. Abdul Wahab Sahito, arranged in dictionary format, screened and recollected with thier meanings and explanations.

ماڃر، ڪڪرالي ۽ کاري ڇاڻ جا پھاڪا ۽ چوڻيون

سال 1996ع ڌاري، رهبر ادبي سوسائٽي (راس) حيدرآباد پاران، ڊاڪٽر عبدالجبار عابد لغاري صاحب، پاڪستان نيشنل سينٽر ۾، تقسيمِ اسناد لاءِ سيمينار ڪرايو هيو، جنھن ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ دعوت نامو ته ڏنائين پر پروگرام ۾ ساڻ وٺي به هليو. ان دعوت ۾ ڳالھائڻ لاءِ ادبي ميدان جي وڏين ۽ معزز شخصيتن کي ڪوٺ ڏنل هئي، جنھنڪري اتي وڃڻ پاڻ تي ضروري سمجهيم.
پروگرام شروع ٿيڻ کان اڳ، گڏ ٿيڻ دوران، اڳينءَ قطار ۾ ويٺو هئس. منھنجي ڀر ۾ اڌڙوٽ عمر جو، سونھاريءَ سان هڪڙو بزرگ شخص ويٺو هيو. ان تعارف ڪرائڻ واري ارادي سان، پاڻمرادو پڇيو؛ “اوهان جو به لکڻ سان تعلق آهي؟!”
“مڙيئي ٿورو گهڻو!” کيس جواب ڏنم.
“ڇا تي ٿا لکو؟”
“هونئن ته ڪھاڻيون لکندو هئس. هاڻي پھاڪن ۽ چوڻين تي ڪم ڪري رهيو آهيان.”
“ان ۾ ڇا ٿا ڪريو؟”
“في الحال ته لغت جي تياريءَ ۾ لڳل آهيان”.
“لغت ۾ ڪٿان ڪٿان جا پھاڪا ۽ چوڻيون گڏ ڪيا اٿو؟”
“سڄيءَ سنڌ جا ۽ سنڌي ادب ۾ مروج ٻين ٻولين جا پڻ!”
“هر علائقي جي حساب سان به پھاڪا آندا اٿو يا نه!؟”
“آندا ته سمورا اٿم پر علائقي جي نشاندهي آخر ۾ ڪئي اٿم. علائقي وار لغت تيار نه ڪئي اٿم، پر هاڻي لڳي ٿو ته شايد ائين ڪم مڪمل مشڪل ٿئي.”
“ڇو؟” حيرت مان پڇيائين؛ “ڇونه مڪمل ٿيندو؟”
“دراصل پنج هزار پھاڪن ۽ چوڻين تي مبني لغت تيار ڪري ڇڏي هيم. هاڻي هڪڙو ڪتاب، “ماڃر، ڪڪرالي ۽ کاري جي ٻولي” هٿ آيو، تنھن ته منھنجي محنت تي ئي پاڻي ڦيري ڇڏيو آهي.”
“اهو ڪيئن؟”
“ان ۾ پنج ڇھه سؤ اهڙا پھاڪا ۽ چوڻيون ڏنل آهن، جيڪي منھنجي مسودي ۾ آيل ئي ناهن. اهو ڪتاب لکيو آهي حافظ حبيب سنڌيءَ، ان صاحب وري انھن جي معنى به نه ڏني آهي”.
“ها اها ڳالهه ته صحيح آهي.” انتھائي ڪسر نفسيءَ ۽ حجاب مان ڪنڌ جهڪائيندي تبسم سان جواب ڏنائين؛ “حافظ حبيب مان آهيان، ڪتاب مون لکيو آهي. ان ۾ الاهي شيون ڇپائيءَ هيٺ نه آيون آهن. ڪجهه اداري جي پاليسيءَ سبب، ڪجهه جلدي هئڻ ڪري.”
“جيڪڏهن توهان اھو ڪتاب لکيو آھي ته پوءِ اوھان جي مدد جي ضرورت پوندي.”
“بلڪل جيڪا چوندؤ، سا اکين سان ڪبي!”
“مون کي ايڊريس ڏئي وڃو! توهان کي خط ذريعي لکي موڪليندس!”
حافظ حبيب سنڌيءَ سان، زندگيءَ ۾ اها پھرين روبرو ملاقا ت هئي، جنھن ۾ ساڻس براه راست، بلا ڪنھن توسط جي، تعارف ٿيو هيو. پاڻ انتھائي اشراف ۽ هڙان وڙان خرچ ڪرڻ وارو ماڻھو آهي.
ٺٽي ضلعي جي، سجاول سب-ڊويزن جي ٽنھي علائقن، ماڃر، ڪڪرالي ۽ کاري ڇاڻ جي پھاڪن بابت، روبرو يا خطن ذريعي، معلومات خنده پيشانيءَ ۽ کليءَ دل سان پھچائيندو رهيو آهي.
وٽانئس، مٿين علائقن بابت، لاڙي ۽ جتڪي محاوري/ لھجي وارن پھاڪن ۽ چوڻين بابت چڱا تفصيل مليا آهن، جيڪي مذڪوره ڪتاب ۾ آيل ناهن. علم دوستن لاءِ هتي ڏجن ٿا ته جيئن هرڪو فائدو وٺي سگهي.

Lady Sayings of Delhi دهليءَ جي عورتن جون چوڻيون

This is a Sindhi version of the preface to the Proverbs and Sayings of Ladies of Delhi by Baigum Shaista Ikramullah Suharwardi. By the courtesy of Oxford it is translated by Engr. Abdul Wahab Sahito. This was first published in monthly Naoon Niapo of Karachi.

Lady Sayings of Delhi دهليءَ جي عورتن جون چوڻيون

Free Expression Proverbs آزاد استعمال روپ تي مشتمل پھاڪا

Free Expression Proverbs آزاد استعمال روپ تي مشتمل پھاڪا

This article is authored by Engr. Abdul Wahab sahito and it comprises of the Sindhi Proverbs and Sayings of free expression. It was first published in monthly Keenjhar of Sindhi Sahat Ghar Hyderabad.

“پھاڪا، انسان ذات جي ڏاهپ ۽ ظرافت جا عجيب اظھار آهن. جن ذريعي هر گروه پنھنجي ملڪ ۽ ماحول، پنھنجي سماجي ۽ فطري لاڙن ۽ ٻوليءَ جي وسعت، لفظي سٽاءَ ۽ معنوي نزاڪت مطابق، صدين جا تجربا نروار ڪري ٿو. پھاڪا، ٻوليءَ ۾ انساني جيوت جي آتم ڪھاڻي آهن. اهي قومن جي زباني يعني اڻ لکيل تاريخ آهن. ڪنهن به قوم جي سچي سماجي تاريخ يعني علمي، ادبي، ثقافتي، نفسياتي اوسر، ڪمال ۽ زوال، حرفت ۽ هنر، رنج ۽ راحت، رسم ۽ رواج، مجلسي رنگ ۽ ڍنگ، انساني سڀاءَ ۽ رويا معلوم ڪرڻ لاءِ، ان قوم جي لوڪ ادب جو سائنسي اڀياس وڏي مدد ڏئي ٿو. لوڪ ادب جي اهم صنف، پھاڪا وري اهڙي اڀياس لاءِ جيڪو مواد مھيا ڪن ٿا، اهو معاشري جون سچائيون اهڙي ته چٽائيءَ سان پيش ڪري ٿو جو مستند تاريخ معلوم ڪرڻ لاءِ بنياد ملي پوي ٿو.”
ڊاڪٽر محمد قاسم ٻگهيو صاحب، ٻئي هنڌ لکي ٿو ته؛ ”اها ڳالهه روشن سج وانگر چٽي ۽ سگهاري آهي ته اهو سمورو علمي ڪم، ٻوليءَ ۽ ان جي لوڪ ادب جي خزاني ۾ واڌاري کان علاوه، سماجي اوسر ۽ ٿيندڙ تبديلين کي سمجهڻ ۾ وڏو مددگار ثابت ٿي سگهي ٿو. اڳ جا جمع ڪيل پھاڪا، هڪ خاص سماج ۾ اسريل هئا. اڄ جڏهن ٻوليءَ کي اهو ساڳيو سماج ميسر نه آهي ته ڪيترائي اڳ جا پھاڪا، پنھنجي اصل سمجهاڻي ۽ مفھوم، وڃائي ويٺا آهن. ان جي بدران نئين سماج ۾ نوان پھاڪا اسري رهيا آهن ۽ پراڻا پھاڪا نئين تبديل ٿيندڙ سماج جي گهرجن مطابق تبديل ٿي رهيا آهن.“
مثال طور؛ اڳ ۾ سواري جانورن تي ڪئي ويندي هئي ته ان وقت پھاڪا هيٺئين نموني جا هوندا هئا:

سواري به نر جي، ياري به نر جي. (ساهتي، چوڻي)
جت سچائيءَ تي چڙهي ته، کڙھ تي کير پياري. (ساهتي، پھاڪو)
اٺ جي چاڙهيءَ کي به لعنت ته لاهيءَ کي به لعنت. (ٿري پھاڪو)
اٺ کي لاڻو، گهوڙي کي داڻو، مرد کي ناڻو، محبوب کي ماڻو. (سنڌ، پھاڪو) وغيره.

هاڻي جڏهن سواريءَ لاءِ ريلون ۽ موٽرون ايجاد ٿيون آهن، تڏهن پھاڪا ڪجهه هن ريت وجود ۾ آيا آهن:

گاڏي ڇٽي وئي اٿئي ڇا؟ (ساهتي، چوڻي)
ائين ويٺو آهين، جيئن بيواهي ٽيشڻ تي! (ساهتي، ورجيس)
ڊرائيور ته وَرُ، نه ته ڊرائيور ڪيئن؟ (ساهتي، چوڻي)
سواري ته ڦيٿي جي، چال ته چيتي جي، ڳالهه ته کاڌي پيتي جي. (سنڌ چوڻي)
ڊرائيور جي زندگي عجيب کيل آ، جيل کان بچو ته اڳيان سينٽرل جيل آ. (اردو، چوڻي)
ڊرائيور جي زندگي عجيب چڪر آ، صبح ڪراچي ته شام سکر آ. (اردو، چوڻي)
چلتي ڪا نام گاڙي، کڙي ڪا نام ڇڪڙا. (اردو، چوڻي) وغيره.

ان کان علاوه، ڪڏهن ته جڙيل پھاڪن ۾ به ترميم/ ڦيرڦار ٿيندي رهي ٿي. يعني اهي آزاد-استعمال (Free expression) جي اثر تحت ڦرندا رهن ٿا. جڏهن ته آفتاب ابڙي جو چوڻ آهي: ”1988ع ڌاري محترم سائين ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ هڪ خط لکي، مون کي ڪوٺ ڏني ته سنڌي ادبي بورڊ پاران “لوڪ ادب رٿا” جو ٻائيتاليھون يا ٽيئيتاليھون، پهاڪن بابت ڪتاب جو، اڳين شايع شده مختلف ڪتابن کي ڀيٽي، معياري متن تيار ڪيان. ان لاءِ پاڻ مھرباني ڪري هڪ خاڪو به تيار ڪيائون. جنھن تي اڪتفا به ڪئيسين. پر پوءِ جڏهن معاوضي وغيره جون ڳالھيون نڪتيون ته سائين جن ماٺڙي ڪري ويا. اسان به خاموش ٿي وياسين. خبر ناهي اهو ڪم الائي ڪٿي پھتو.“
پھاڪن جو متن تيار ٿئي، ڇو جو اهي مروج استعمال (Formular usage) تحت ٺھيل آهن. اهڙو خيال ڊاڪٽر مرليڌر به هيٺين طرح پيش ڪيو آهي.
”انسان ٻوليءَ ذريعي جڏهن پنھنجي جذبات ۽ ويچارن جو اظھار ڪري ٿو تڏهن هو گهربل لفظ چونڊي، پنھنجي مرضيءَ مطابق جدا جدا نمونن ۾ انھن کي ڪتب آڻي سگهي ٿو. هن تي فقط اها پابندي آهي ته ٻوليءَ جي وياڪرڻي (گرامر) سرشتي جي ڀڃڪڙي نه ڪري. مثال طور، جيڪڏهن ڪنھن کي ڪو ڪتاب گهرجي ته هو الڳ الڳ جملن ذريعي پنھنجي خواهش ظاهر ڪري ٿو:
مون کي هيءُ ڪتاب کپي.
هيءُ ڪتاب گهرجيم.
هن ڪتاب جي گهڻي ضرورت اٿم.
مان هيءُ ڪتاب خريد ڪندس.
مون کي هيءُ ڪتاب هٿ ڪرڻو آهي. وغيره
مٿين جملن جي بيھڪ چاهي هڪ ٻئي کان بدليل آهي. پر انھن ذريعي جيڪا خواهش ظاهر ڪئي وئي آهي، اها گهڻي قدر هڪجھڙي آهي. ٻوليءَ جي اهڙن جملن کي آزاد استعمال (Free expression) جملا چئجي ٿو. ڇاڪاڻ ته انھن جي ڪتب آڻڻ وقت، ڳالھائيندڙ کي اختيار آهي ته هو پنھنجي مرضيءَ مطابق لفظن جي چونڊ ڪري، انھن کي جدا جدا بيھڪ وارن جملن ۾ ڪتب آڻي سگهي ٿو.
اهڙن آزاد استعمال جملن جي ڀيٽ ۾، ٻوليءَ ۾ ڪيترائي اهڙي قسم جا استعمال آهن، جن جي بيھڪ مقرر ٿي ويئي آهي. ان ٻوليءَ جو هرڪو ماڻھو ڪنھن گهربل مطلب جي ظاهر ڪرڻ لاءِ اهي استعمال بلڪل ساڳئي نموني پيو ڪتب آڻي. اهڙن استعمالن کي مروج استعمال (Formular Usage) چئجي ٿو، ڪجهه مثال ڏسو:

هو هميشه پيو ٻين مان ويڪون ڪڍي. اهو ڪونه ٿو ڏسي ته ٻين کان وڌيڪ پاڻ عيبن سان ڀريو پيو آهي. ”مينھن پنھنجي ڪارنھن ڏسي ڪانه، ڳئونءَ کي چوي ته هل ڙي پڇ ڪاري!“
ٻوڏ ۾ ستايلن جي مدد ڪرڻ جو ويچار ڪيو اٿئي ته پوءِ دير ڇو ٿو ڪرين؟ ”ترت دان، مھا پڃ“.

مٿين مثالن ۾، ڏنگين ۾ استعمال ٿيل جملن کي ٻوليءَ ۾ نرالي اهميت ملي چڪي آهي. اهي ٻوليءَ ۾ اهڙا فارمولا آهن، جيڪي هر ڪو ماڻھو ساڳئي نموني پيو ڪتب آڻي. انھن جي اندروني بيھڪ ۾ تبديلي ڪرڻ جو کيس اختيار ڪونھي. جيڪڏهن ڳالھائيندڙ انھن جي لفظن ۾ ڪابه تبديلي ڪندو ته استعمالن جو گهربل مطلب حاصل نه ٿيندو يا انھيءَ بدليل بيھڪ ۾ اهو استعمال مروج ليکيو نه ويندو.“
جيئن ته پھاڪا/ چوڻيون، نه الھامي ڪتاب جو جز آهن، نه ئي ڪنھن هڪ شاعر جا چيل/ جوڙيل گفتا آهن. تنھنڪري لازمي ناهي ته انھن کي هڪ مخصوص/ مقرر متن يا مروج استعمال روپ هجي. شاهه جو رسالو مختلف ماڻھن ترتيب ڏنو آهي، جنھنڪري مڙني ۾، ڪٺي ڪيل ڪلام جي متن ۾ ٿورو گهڻو فرق آهي. شاهه جي رسالي جو مخصوص متن مقرر ڪرڻ ته ٺيڪ آهي، پر پھاڪن جو نه. ڇو جو اهي ڪنھن هڪ ماڻھوءَ جا ٺاهيل/ جوڙيل نه آهن. ٻگهيو صاحب جو چوڻ آهي ته؛ ”پھاڪا تاريخ جي ٿلھن ڪتابن مان هٿ ڪونه ايندا آهن. ڇو جو انھن جو جنم ڪتابن ۾ نه، پر عوام جي دلين ۾ ٿيندو آهي.“
جيڪا شيءِ عوام جي دل جي هجي، ان کي مرتب به ائين ڪيو وڃي. ان سلسلي ۾ قاسم ٻگهيو صاحب لکي ٿو؛ ”پھاڪا هڪ سيني کان ٻئي سيني تائين ۽ هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين هلندا، موجوده روپ ۾ پھتا آهن. تنھنڪري لفظن ۾ ٿوري ڦير ڦار ضرور آئي هوندي. ٿي سگهي ٿو ته ڪي پڙهندڙ اهو محسوس ڪن ته اهو پھاڪو ايئن نه، هيئن هئڻ گهرجي.
مثال طور:
ماريو نه مري ٿو، نه منجو ڇڏي ٿو.
ڪنھن وري اهو پھاڪو هيئن ٻڌو هجي ته؛
مئو نه ٿو مري، نه ڪو ٿو منجو ڇڏي.
انھن ٻنھي پھاڪن ۾ نه صرف لفظن جو فرق آهي، پر مفھوم ۽ مقصد به ڌار ڌار آهي. هڪ ٻيو مثال آهي:
مينھن پنھنجي ڪارنھن ڏسي ڪانه، گانءِ کي چوي؛ ”هل ڙي پڇ ڪاري!“
يا
مينھن ٿي چوي ڳئونءَ کي؛ ”هل ڙي پڇ ڪاري!“
هن پھاڪي ۾ رڳو لفظن جي ڦير ڦار آهي. گانءِ هندي ۽ ڳئون مسلمانڪو لفظ آهي.“
پھاڪي جي خاصيتن جي باري ۾ ڊاڪٽر مرليڌر جيٽلي صاحب جو چوڻ آهي؛ ”ڪو به سخن پھاڪي جو درجو حاصل ڪري، انھيءَ لاءِ ان ۾ چئن خاصيتن جو هئڻ ضروري آهي. اهي آهن:

(1) ٿور-اکرائي يا ننڍڙو روپ.
(2) ويچارن جي گھرائي.
(3) سلوڻائي، ظرافت يا اظھار جي نزاڪت.
(4) لوڪ/ عوام ۾ انھيءَ جو پرچار.“

جڏهن ته مٿيون سموريون خوبيون، هيٺ پيش ڪيل پھاڪن/ چوڻين ۾ موجود آهن.

1.1 ٻليءَ شير پڙهايا، ڦير ٻلي ڪون/ نون کاوڻ آيا. (سرائڪي، پھاڪو)
1.2 ٻليءَ شينھن پڙهايا، ڦر ٻلي ڪون کاوڻ آيا. (سرو، پھاڪو)
1.3 ٻليءَ شينھن پڙهايو، ڦر ٻلي نون کاوڻ آيو.
چڱا ٿيا جو مين تيڪون چڙهڻ نه سيکاريو. (سرو، پھاڪو)
1.4 ٻلي شير پڙهايا، ڦير ٻلي ڪو کاوڻ آيا،
چڱا ٿيا جو مين تيڪون چڙهڻ نه سکلايا. (سرائيڪي پھاڪو)
1.5 ٻلي شينھن پڙهايو، ڦري ٻليءَ کي کائڻ آيو،
چڱو ٿيو جو مون توکي، چڙهڻ نه سيکاريو. (ساهتي، پھاڪو)
مطلب: پنھنجا سمورا گر، بحيثيت استاد جي، هڪ شاگرد کي سيکاري نه ڇڏجن.

2.1 جيسي ڪو تيسا ملا، ڏوم ڪو ملا نائي،
اس ني ڍولڪي بجائي، اس ني آرسي بتائي. (هندي، پھاڪو)
2.2 جيسي ڪو تيسا ملا، سنت ڪو ڀيل،
لوها کا گيا گهن، ڇوري ڪو ليگئي چيل. (هندي، پھاڪو)
2.3 جئسي ڪو تيسا ملا، سن ري راجا ڀيل،
لوهي ڪو چوها کاگيا، لڙڪا ليگئي چيل. (هندي، پھاڪو)
2.4 جيسي ڪو تيسا ملا، سن لي راجا ڀيم،
لوهي ڪو کاگيا چوها، ڇوري ڪو ليگئي چيل. (هندي، پھاڪو)
2.5 جئسي ڪو تيسا ملا، سنئي راجا ڀيل،
پيتل ڪو گهُڻ کا گئي، ڇوري ڪو لي گئي چيل. (هندي، پھاڪو)
2.6 جيسوءَ کي تيسو.
مطلب: جيڪو ٻين سان جھڙي جٺ ڪندو، تنھن سان به تھڙي ئي جٺ ٿيندي.

3.1 جنھن جي هٿ ۾ ڏوئي، بک مري سو ئي. (چوڻي، نصيحت)
3.2 جنھن جي هٿ ۾ ڏوئي، بک به سھي سو ئي. (چوڻي، نصيحت)
3.3 جنھن جي هٿ ۾ ڏوئي، تنھن جو مِٽُ هر ڪو ئي. (چوڻي، نصيحت)
3.4 جنھن جي هٿ ۾ ڏوئي، دوزخ وڃي سو ئي. (چوڻي، نصيحت)
3.5 جنھن جي هٿ ۾ ڏوئي، ڍؤ ڪري سو ئي. (چوڻي، نصيحت)
3.6 جنھن جي هٿ ۾ ڏوئي، ڦاٽي مري سو ئي. (چوڻي، نصيحت)
3.7 جنھن جي هٿ ۾ ڏوئي، گاريون جهلي سو ئي. (چوڻي، نصيحت)
مطلب: ورهاست، الله واري ڪجي يا دنيا واري، ڪير به راضي نه رهندو.
ورهائڻ واري مان ڪير به خوش نه هوندو آهي.

مٿين ٽن مثالن مان سمجهه ۾ آيو ته پھاڪا ۽ چوڻيون، ڪن حالتن پٽ-اندر، آزاد استعمال (Free expression) روپ ۾ به هوندا آهن. ڇو جو اهي عوام جا آهن ۽ عام استعمال ۾ هئڻ سبب، پنھنجو مخصوص مفھوم قائم رکيل اٿن. ”ڪنھن پھاڪي ۾ ٻيون ٽي خاصيتون ڀلي نه ملن پر هڪ خاصيت لوڪ پسنديءَ جو ان ۾ هئڻ نھايت ضروري آهي. پر انھيءَ ۾ شڪ ناهي ته ڪنھن به سٺي پھاڪي ۾ ٻين ٽن گڻن جو هئڻ پڻ لازمي آهي.“
اهڙيءَ طرح لازمي ناهي ته هر عام پھاڪي/ چوڻيءَ کي هڪ مخصوص مروج استعمال (Formular usage) روپ هجي. ڇو جو؛ ”ڪنھن سياڻي زندگيءَ جو ڪجهه تجربو حاصل ڪيو ۽ ننڍڙي گفتي جي صورت ۾ ان جو اظھار ڪيو. ٻين اهو ٻڌو ته هڪدم انھيءَ جي سچائي، سندن دل ۽ دماغ تي ڇانئجي وئي. پوءِ وهنواري زندگيءَ ۾ پاڻ به انھيءَ گفتي کي هوبھو ساڳئي روپ ۽ معنى ۾ دهرائڻ لڳا. اهڙيءَ طرح هڪ شخص جو چيل نڪتو، ٻين جي اپنائڻ تي عوام جو نڪتو بڻجي ويو ۽ انھيءَ کي پھاڪي جو پد حاصل ٿي ويو.“
ٻارھين ڪوهين ٻولي ٻيءَ تحت، جملا/ چوڻيون/ پھاڪا ڦرندا گهرندا رھندا آهن. جنھنڪري آزاد استعمال واري روپ کان آجا ناهن. اهي مختلف ماڻھن وٽ، مختلف لفظن جي جوڙجڪ سان اپنايل آهن. انھن جي هر روپ کي پھاڪو/ چوڻي تسليم ڪبو. ڇو جو انھن جو مفھوم ۽ سلوڻائي، انھيءَ روپ ۾ به برقرار آهي.
جيڪڏهن پھاڪن/ چوڻين جو هڪ مخصوص متن تيار ڪيو ويو ته ان کي هيٺين مثال وانگر لوڪ مڃتا نه هوندي. لوڪ مڃتا نه ملڻ سبب، اهي پھاڪي جو روپ نه وٺي سگهندا.
”سترهين عيسوي صديءَ جي پھرئين اڌ ۾ جيمس هاول نالي هڪ وڏو ليکڪ ٿي گذريو آهي، هن انگريزي پھاڪن جو هڪ مجموعو تيار ڪري ڇپايو. ان ۾ هن پنج سؤ کن ننڍڙا، نصيحت آميز نڪتا ۽ نيتيءَ جا وچن خود تيار ڪري، شامل ڪري ڇڏيا. سندس ٺاهيل ڪن سخنن جو مطلب هن ريت آهي:

گهُمنڊُ، هڪ اهڙو گل آهي، جيڪو دئيتن جي باغيچي ۾ ٽڙي ٿو.
شرڌا، هڪ وڏ-گهراڻي عورت آهي، سٺا ڪم سندس نوڪر آهن.

هاول جا اهڙي قسم جا سخن، سندس ڪتاب جي ورقن ۾ ئي محفوظ آهن. اهي پھاڪا بڻجي نه سگهيا آهن. ڇاڪاڻ ته انھن کي عوام ۾ مشھوري حاصل نه ٿي سگهي. لوڪ انھن کي پنھنجو نه بڻايو.“
مٿئين مثال مان سمجهه ۾ آيو ته ڪن پھاڪن جو متن گهڙي ۽ سنواري، مروج استعمال (Formular usage) روپ ڏيڻ سان، انھن کي عوام ۾ مشھوري حاصل ٿي نه سگهي. اصل پھاڪا/ چوڻيون، ماڻھن جي ماحول ۾ جڙندا آهن، پوءِ پھاڪي/ چوڻيءَ جو روپ ڌاريندا آهن. انھن ۾ آزاد-استعمال جھڙي خاصيت به هوندي آهي ۽ گڏوگڏ مفھوم به قائم رکندا آهن.

نموني جي طور تي ڪجهه پھاڪا/ چوڻيون پيش آهن:

1.1 ابو مئو، ادو ڄائو، اسين اوتري جا اوترا. (ساهتي، پھاڪو)
1.2 ادو مئو، ادي ڄائي، اسين اوتري جا اوترا. (ساهتي، پھاڪو)
1.3 ادي مئي، ادو ڄائو، اسين اوتري جا اوترا. (لاڙ، پھاڪو)

2.1 اٻھري ڪتي، انڌا گلر. (لاڙ، پھاڪو)
2.2 اَتَڪي ڪتي، انڌا گلر. (سرو، پھاڪو)
2.3 تڪڙي ڪتي، انڌا گلر. (سرو، پھاڪو).

3.1 اٿي پاڻ نه سگهي، لک لعنت گوڏن کي. (سرو، پھاڪو)
3.2 پنڌ پاڻ کان نه پڄي، لک لعنت گوڏن کي. (ساهتي، پھاڪو)
3.3 ٽنگون چيو نه ڪن، لک لعنت گوڏن کي. (سرو، پھاڪو)
3.4 پنڌ پيرن کان نه پڄي، لک لعنت گوڏن کي. (لاڙ، پھاڪو)

مٿين مثالن مان واضح ٿيو ته ساڳيو پھاڪو، مختلف هنڌن تي مختلف روپ ۾ مروج آهي. جيڪڏهن هڪ صورت کي معياري متن طور ڳڻبو ته، ٻيا روپ لوڪ ادب جو لوڪ پسند حصو هوندي، لوڪ ادب مان خارج ٿي ويندا. جيڪا عوامي/ لوڪ مڃتا جي خاصيت کي تسليم نه ڪرڻ واري ڳالهه ٿيندي.
ان ڪري لازمي ٿيندو ته پھاڪي/ چوڻيءَ جا سمورا آزاد-استعمال روپ، مجموعن/ لغتن ۾ شامل ڪيا وڃن، ته جيئن هر لوڪ جي نمائندگي ٿي سگهي.
هيٺ اهڙن پھاڪن/ چوڻين مان ڪجهه نموني طور تي پيش ڪجن ٿا، جيڪي آزاد-استعمال هوندي، ٿور-اکرائي، لوڪ پسندي، عام مروج ۽ سلوڻائيءَ جھڙين صفتن سان مزين آهن.

Countryside Sweet ڳوٺاڻو ڳڙ

ڳوٺاڻا ٿين ڳالھين جا ڳوٿرا/ ڳھير. بھاري وري تڏهن ٿئي، جڏهن چونڪ/اوطاق ۾ چلم (حقي) جي چوڌاري ويھي، اوڀاريون لھواريون ويھي ڪندا آهن. ڳالھين کي مرچ مصالحا (۽ چھر چٽڻيون) لڳائي اهڙي ته سلوڻي نموني سڻائيندا، جو ان ڳوٺاڻي چھر جو سواد ئي ٻيو. ”ڳوٺاڻي ڳـُڙُ“ جو ميٺاڄ، مڙني کان مور ڪين وسرندو.
ساهتيه جو سينگار، آهه ٻھراڙيءَ جي گفتار.
ٻھراڙيءَ جي ٻوليءَ ۾، پھاڪن جي سڳنڌ جام. ڪاغذ ۽ قلم کڻي وڃي موتي جهٽيندو. ڇڻ ڇڻ پئي پوندي. ڪو رڳو ٻُڪَ جهلي، يا جهولي جهلي.
نڪا گهٽ گهوٽ ۾، نڪا ڪمي ڪنوار ۾.
زالون ته وري مڙسالن کان به گوءِ کڻي وڃن. گهر ۾ اٿندي ويھندي پيئيون چوڻيون چونديون ۽ پھاڪن جون پلٽاپلٽ ڪنديون. ٽپي ٽپي تي ٽوٽڪو ۽ چپي چپي تي چوڻي. سي به اوڦٽو سوڦٽو نه، پر سھڻيون ۽ سيبائتيون. ائين پيون مڻ اوڳاڇينديون. ڪراڙيون ته تيھان زور. ننڍين نيٽين کي به پھاڪا چڱا اچن. پر جيئن ئي ڳڀوراڙي يا ٻار ڪڇ لڳس، تيئن ئي چوڻيون پنھنجو پاڻ پيئيون وات مان وهندس.
سڳوري سنڌي (ساهت) ڪا غريب ڪينھي، بلڪ دنيا جي شاهوڪار ٻولين منجهان هڪ آهي. هر ڳوٺ يا علائقي، واهڻ يا وستيءَ کي پنھنجا پنھنجا پھاڪا ۽ اصطلاح آهن. جيڪڏهن سمورا، سنڌي ساهتيه جي لڙهه/ مالھا ۾ پوئجن ته فرحتي زيب ۽ زينت ڪن. سنڌڙيءَ جو ساهتيه، سچ پچ آهي ئي ڳوٺن ۾. شل سنڌڙيءَ جا ڳوٺ وسن.
هن ليک ۾ منھنجو ارادو فقط ڳوٺاڻن ۾ مروج يا هالوچالو پھاڪا، وايون ۽ چوڻيون، جيڪي گهڻو ڪري ڪتابن ۾ درج ڪين ڪيل آهن، سي پڙهندڙن آڏو پيش ڪرڻ آهن. اهڙيءَ طرح جيڪڏهن ٻيا جوان به سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان نڪري نروار ٿيا ۽ پھاڪن جي پلٽ پلٽان شروع ٿي ته سنڌي ٻولي پنھنجو پاڻ سڌرندي ويندي. ٻين ٻولين جھڙوڪ عربي، فارسي، اردو ۽ انگريزي ٻوليءَ جي اکرن جي اوڙڪ کي، سنڌي ٻوليءَ ۾ ڪاهي پوڻ کان ٻنجو اچي ويندو. سنڌ ۾، ائين ڪرڻ سان، وري ڄڻ شاهه ۽ سچل پارن جو دور چالو ٿي ويندو.
ڌيان/ خيال سان جاچبو ته نظر ايندو ته سنڌي ٻوليءَ ۾ اکرن جي اڻاٺ ناهي. اڻاٺ فقط، اڀياس جي آهي.
جو ٽٻي ڏئي، سو ٽول لھي.
پنڌ ڪئي بنا، ڪو ننگر نه پھتو آهي.
طعام جي نالي ڳڌي، نه سواد اچي ۽ نه اڃ/ بک لھي.
اهڙا پھاڪا ۽ چوڻيون، سنڌيءَ ۾ انيڪ آهن. ڪو کيڙائو هجي، جو ويھي کارو کيڙي.

نموني جي طور، سنڌيءَ ساهت جي خرار مان، پڙهندڙن لاءِ مـُٺ موتين جي پيش ڪجي ٿي

Countryside Sweet ڳوٺاڻو ڳڙ

This book is compiled by Janji Lal D Ahooja Tair and it was first published in leading Sindhi journal named Sindhoo from Jacobabad in five installmements. Later on it was published but its version is out of approach, This version is edited version of the five installments published in Sindhoo. It is re-arranged in Alpha bet manner, edited and interpreted by Engr. Abdul Wahab Sahito.